de negentien transporten

In 1943 kwamen negentien treinen vanuit Westerbork in Sobibor aan. Ruim 34.000 mannen, vrouwen en kinderen uit Nederland maakten de gedwongen reis naar dit onbekende oord in het oosten van Polen. Op een enkeling na werden zij in nog geen vijf maanden tijd allemaal vermoord. Van de negentien transporten overleefden slechts vijftien vrouwen en drie mannen de oorlog.

320258-556-500Transport 1, 2 maart 1943

Op 2 maart 1943 vertrok uit kamp Westerbork een trein met 1105 mensen naar het toen onbekende vernietigingskamp Sobibor. Na een reis van drie dagen kwam de trein op 5 maart aan. Het was het eerste transport uit Nederland naar Sobibor. Van dit transport overleefde niemand. De Stichting Sobibor heeft van negen slachtoffers een portretje gemaakt. Hun naam aan de vergetelheid ontrukken. Dat is ons doel.

Daarnaast hebben we een eigen pagina op de Community Joods Monument aangemaakt. Ook hier zullen gedurende 2013 verschillende portretten verschijnen van de diverse mensen die in Sobibor zijn omgebracht. Zie onze pagina op www.joodsmonument.nl.

 

Transport 2, 10 maart 1943

opengewerkte-wagonBijna niemand overleefde de deportaties naar Sobibor. Van de in totaal 34.313 gedeporteerden keerden er na de oorlog slechts 18 terug. Het transport van 10 maart 1943, dat met 1105 Joden uit Westerbork vertrok, is achteraf om twee redenen bijzonder te noemen. Ten eerste omdat dit het laatste transport vanuit Westerbork naar Sobibor was waarvoor een personentrein werd ingezet. Voor de zeventien volgende transporten werden steevast vee- of goederenwagons gebruikt. Lees hier de uitleg over de inzet van verschillende deportatietreinen. Een tweede reden waarom het transport van 10 maart 1943 bijzonder was, lag in het aantal overlevenden. Van de inzittenden zouden dertien de oorlog overleven, allen vrouwen. Een van hen was Mirjam Blits. Over haar ervaringen schreef zij het boek Auschwitz 13917. Hoe ik de Duitse concentratiekampen overleefde.

 

Transport 3, 17 maart 1943

De-Asheuvel.thumbnailOp woensdag 17 maart vertrekt de derde trein vanuit Westerbork naar Sobibor. Aan boord bevinden zich 964 personen. Slechts één van hen overleeft de oorlog; de Groninger Alex Cohen. Op de website sobiborinterviews.nl vindt u zijn verhaal.

De Stichting Sobibor krijgt regelmatig vragen binnen over zowel de gescheidenis van het kamp als over de huidige situatie. Het leek ons goed de acht meest voorkomende vragen te bundelen en aan de Herinneringsbox toe te voegen. Daarnaast hebben we een kopje ‘Sobibor FAQs’ op de website aangemaakt. Dit overzicht biedt een totaal van tien vragen en antwoorden.

 

Max-van-Dam1

Zelfportret Max van Dam op 25-jarige leeftijd. Collectie Joods Historisch Museum Amsterdam.

Transport 4, 23 maart 1943

Op dinsdag 23 maart 1943 vertrok de vierde trein vanuit Westerbork naar Sobibor. Van de 1250 mannen, vrouwen en kinderen zou niemand de oorlog overleven.

Iemand die omstreekst dezelfde datum vanuit Frankrijk op transport naar Sobibor werd gezet, was de Nederlandse kunstschilder Max van Dam. Zijn verhaal vindt u terug in de Herinneringsbox en hier op de website.

 

 

 

Transport 5, 30 maart 1943

steenHellmann-300x201Het vijfde transport van Westerbork naar Sobibor vertrok op dinsdag 30 maart. Van de 1255 mannen, vrouwen en kinderen die drie dagen later in het verre oosten van Polen arriveerden, zou niemand terugkeren

Onder de slachtoffers bevond zich de 39-jarige Bernhard Hellmann. Hij zat ondergedoken in Ede, dacht veilig te zijn, maar werd verraden. Zijn zoontje Paul, die ondergedoken zat op een ander adres, overleefde de oorlog.

Tijdens het van 2009 tot 2011 gevoerde proces tegen kampbewaker John (Iwan) Demjanjuk was Paul Hellmann een van de medeaanklagers. Hij sprak er namens zijn vader. Lees hier het portret van Bernhard Hellmann.

 

Transport 6, 6 april 1943

Het bewaard gebleven briefje van Levie Sluijzer

Het bewaard gebleven briefje van Levie Sluijzer

Op dinsdag 6 april vertrokken 2020 mensen naar Sobibor. Slechts twee vrouwen zouden het kamp en de oorlog weten te overleven: Selma Wijnberg en Ursula Stern. Beide vrouwen waren bij aankomst in Sobibor door de SS uitgekozen om in het kamp te moeten werken. Tijdens de opstand van 14 oktober 1943 wisten ze te ontsnappen en konden zo de hel van Sobibor overleven. In 2010 is Selma uitgebreid geinterviewd voor het project Late gevolgen van Sobibor. Het volledige interview vindt u hier.  Naast de getuigenissen van Selma Wijnberg en Ursula Stern is er ook nog het briefje van Levie Sluijzer. Hij zat in hetzelfde transport als Selma en Ursula, overleefde Sobibor niet, maar wist wel de dagenlange treinreis van Westerbork naar Oost-Polen te beschrijven.

Transport 7, 13 april 1943

Westerbork – 20 juni 1943 Gemengde technieken | 150 x 220 cm | 2010 (Uitgeverij WBOOKS)

Westerbork – 20 juni 1943 Gemengde technieken | 150 x 220 cm | 2010 (Uitgeverij WBOOKS)

Het zevende transport naar Sobibor vertrok op dinsdag 13 april 1943. In de trein bevonden zich 1204 mannen, vrouwen en kinderen. Van hen zou niemand terugkeren. Net als voor de overige achttien treinen gold kamp Westerbork als vertrekstation. In de Herinneringsbox vindt u een korte beschrijving van dit kamp. Voor meer informatie verwijzen we u naar de website van Herinneringscentrum Kamp Westerbork.

In het voorjaar van 2010 voltooide Jeroen Krabbé een serie van negen monumentale schilderijen die momenten uit het levensverhaal van zijn grootvader, Abraham Reiss, weergeven. Deze ontwikkelde zich in de eerste decennia van de twintigste eeuw tot een succesvol diamantair in Amsterdam. De beurskrach van 1929 beroofde hem van zijn vermogen. Na de Duitse inval in Nederland werd Reiss samen met familieleden gedeporteerd naar Westerbork, en vervolgens naar het vernietigingskamp Sobibor. Daar werd hij in juli 1943 bij aankomst vermoord.

 

Kaddiesj, 2007

Kaddiesj, 2007

Transport 8, 20 april 1943

In 2007 ging Ellen mee op de Herdenkingsreis van de Stichting Sobibor. Ze bezocht de plek waar haar ouder werden omgebracht. Kort na de reis schreef ze ‘Kaddiesj’. Op dinsdag 20 april 1943 vertrekken 1166 mensen in veewagons van Westerbork naar Sobibor. Bij aankomst op vrijdag 23 april zullen allen worden vergast. Onder de slachtoffers bevinden zich Salomon (29) en Bertha (30). Hun slechts vier maanden oude baby Ellen hebben ze laten onderduiken.

 

 

Transport 9, 27 april 1943

Kaatje, bovenste rij, tweede van rechts (1942). Foto: privécollectie Wurms.

Kaatje, bovenste rij, tweede van rechts (1942). Foto: privécollectie Wurms.

Ook het transport van 27 april 1943, alweer de negende trein van Westerbork naar Sobibor, kende geen overlevenden. Van de 1204 mannen, vrouwen en kinderen keerde niemand na de oorlog terug.

Tijdens het proces tegen kampbewaker John (Iwan) Demjanjuk, dat van 2009 tot 2011 in München plaatsvond, traden diverse Nederlanders op als medeaanklager. Een van hen was Rob Wurms. Hij deed dit namens zijn in Sobibor vermoorde halfzusjes Kaatje en Selma (Vernonica). Hijzelf overleefde de oorlog in de onderduik. Rob Wurms overleed onverwacht op 68-jarige leeftijd, op 24 maart 2011. Hij heeft de uitspraak van het proces niet meer meegemaakt. Zijn requisitoir had hij al zorgvuldig voorbereid. Enkele weken later zouden de medeaanklagers namelijk de gelegenheid krijgen hun betoog uit te spreken. Het requisitoir van Rob Wurms werd op 14 april voorgedragen door zijn advocaat in de rechtszaal in München.

Een interview met Rob Wurms is te zien op de website Late Gevolgen van Sobibor.

 

Transport 10, 4 mei 1943

Sobibor-174 mei is de dag waarop we de Nederlandse oorlogsslachtoffers herdenken. Herdacht worden allereerst diegenen die tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn omgekomen of vermoord. Dit doen we tijdens de Dodenherdenking, officieel: de Nationale Herdenking, die in het hele land om 20.00 uur plaatsvindt.

Het gedicht Klein monument droeg Anneke Hemrika op aan hen die nooit terugkeerden, van wie zelfs geen familie overbleef, geen graf, geen monument. Zo verging het ook de 1187 mannen, vrouwen en kinderen die op 4 mei 1943 per trein vanuit Westerbork naar Sobibor vertrokken. Drie dagen later waren ze allemaal dood. Voor hen geen eigen graf. Sobibor is immers een massagraf, een zichtbare herinnering aan de diepste bodem die het menselijk denken en handelen kan bereiken. Sobibor is een waarschuwing voor de waanzin waartoe de mens in staat is.

Zeventig jaar na dato zijn er plannen om het terrein van het voormalige vernietigingskamp Sobibor opnieuw in te richten, om meer ruimte te maken voor zowel herdenking als educatie.

 

Transport 11, 11 mei 1943

Het eerste boek in Nederland over Sobibor (1979)

Het eerste boek in Nederland over Sobibor (1979)

Het elfde transport van Westerbork naar Sobibor vertrok op 11 mei 1943. In de trein bevonden zich 1446 mannen, vrouwen en kinderen. Van hen zou slechts één persoon de Tweede Wereldoorlog overleven: Jozef Wins. Bij aankomst in Sobibor was hij samen met andere mannen geselecteerd om in een nabijgelegen kamp dwangarbeid te verrichten. Twee jaar later werd de op dat moment totaal uitgeputte Wins bevrijd in Dachau.
Ondanks de vele Nederlanders die in Sobibor zijn vermoord, bleef de naam van het kamp in Nederland lange tijd onbekend. Over de pijnlijke verhouding tussen de Nederlandse media en Sobibor treft u hier een overzicht aan.

 

Transport 12, 18 mei 1943

Op weg naar...

Op weg naar…

De twaalfde trein van Westerbork naar Sobibor vertrok op dinsdag 18 mei 1943. Bij aankomst in het vernietigingskamp, drie dagen later, zouden alle 2511 personen nog dezelfde dag worden vergast.

Al deze mensen kwamen ergens vandaan, hadden een thuis, een plek waar ze woonden, leefden, kinderen grootbrachten en verjaardagen vierden. De Joodse bewoners van toen zijn verdwenen, vrijwel allemaal vermoord, de huizen staan er nog steeds. Huizen met een beladen geschiedenis. Bijvoorbeeld aan de Nieuwe Keizersgracht in Amsterdam. Het deed de huidige bewoners van deze gracht besluiten de slachtoffers van toen te herdenken met een gedenkkade, de zogenaamde Schaduwkade. Lees hier meer over dit prachtige initiatief en de onthulling die plaatsvond op zondag 26 mei 2013, precies zeventig jaar na de grote razzia in het centrum van Amsterdam.

 

Transport 13, 25 mei 1943

Monument Westerbork (Foto: Henriëtte Hogen Esch, www.photohenriettehogenesch.nl)

Monument Westerbork (Foto: Henriëtte Hogen Esch, www.photohenriettehogenesch.nl)

De dertiende trein van Westerbork naar Sobibor vertrok op dinsdag 25 mei 1943. De transportlijst bevatte 2862 namen. Na aankomst in het vernietigingskamp, drie dagen later, werden al deze mannen, vrouwen en kinderen vermoord. Alle 2862 personen. Of toch niet? Lees hier het unieke verhaal van de 12-jarige Isidor (Jack) Koopman; De jongen die niet naar Sobibor ging.

 

 

 

 

Transport 14, 1 juni 1943

Jules Schelvis (2013)

Jules Schelvis (2013)

In de veertiende trein die van Westerbork naar Sobibor ging, bevonden zich 3006 mannen, vrouwen en kinderen. Bij aankomst in Sobibor werd vrijwel iedereen nog dezelfde dag vergast. Een groep van 80 mannen was geselecteerd om in een ander kamp dwangarbeid te verrichten. Jules Schelvis mocht zich als laatste aansluiten bij deze groep. Zijn vrouw Rachel Borzykowski zou hij nooit meer zien.

Schelvis bleek na de Tweede Wereldoorlog de enige overlevende van dit veertiende transport. Na zijn pensionering werden zijn oorlogservaringen gepubliceerd (Binnen de poorten) en schreef hij het standaardwerkVernietigingskamp Sobibor. In 1999 richtte hij de Stichting Sobibor op.

 

Transport 15, 8 juni 1943

Salomon Frank met zijn dochters Betty en Daatje. Allen zouden omkomen in Sobibor (fotot: Collectie Joods Historisch Museum).

Salomon Frank met zijn dochters Betty en Daatje. Allen zouden omkomen in Sobibor (fotot: Collectie Joods Historisch Museum).

Op 8 juni 1943 vertrok de vijftiende trein van Westerbork naar Sobibor. Aan boord bevonden zich 3017 personen. Dit was de trein van het beruchte Kindertransport.

Een paar dagen eerder was in kamp Vught het drama begonnen. Hier moesten plotseling alle Joodse kinderen weg. In de ogen van de SS-leiding gaven ze teveel overlast. Bijna 1300 kinderen, vaak begeleid door hun moeder, soms ook hun vader, werden op 6 en 7 juni in twee treinen naar Westerbork overgebracht.

Hun levens – de levens van alle 3017 mannen, vrouwen en kinderen aan boord van dit vijftiende transport – eindigden in Sobibor, op 11 juni 1943.

Sinds 2007 organiseert de Stichting Sobibor jaarlijks een Herdenkingsreis naar het vernietigingskamp Sobibor. Op het programma staat steevast een samenwerking met scholieren en docenten uit de omgeving (Wlodawa, Lublin, Chelm). Lees hier meer over ons almaar groeiende contact met de Poolse jongeren.   

 

 

Transport 16, 29 juni 1943

Hollandsche Schouwburg, Amsterdam

Hollandsche Schouwburg, Amsterdam

Na een onderbreking van drie weken vertrok er op dinsdag 29 juni weer een trein vanuit Westerbork naar Sobibor. De zestiende inmiddels. Aan boord bevonden zich 2397 personen van wie niemand het vernietigingskamp zou overleven.

Voor veel mensen was Kamp Westerbork niet de eerste verzamelplaats geweest. In Amsterdam werden vele Joden uren, dagen en soms zelf weken vastgehouden in de Hollandsche Schouwburg alvorens ze door werden gestuurd naar Kamp Westerbork of Kamp Vught.

 

Transport 17, 6 juli 1943

Lea Judith de la Penha (foto: Collectie Joods Historisch Museum, Amsterdam)

Lea Judith de la Penha (foto: Collectie Joods Historisch Museum, Amsterdam)

De zeventiende trein naar Sobibor vertrok op dinsdag 6 juli 1943 uit Westerbork. Aan boord bevonden zich 2417 mannen, vrouwen en kinderen. Allen zouden bij aankomst in Sobibor, op vrijdag 9 juli 1943, nog dezelfde dag worden vermoord.

Onder de slachtoffers bevond zich Lea Judith de la Penha, een zesjarige meisje uit Amsterdam. Dankzij een vondst in 2012 op het voormalige kampterrein van Sobibor werd haar naam aan de vergetelheid ontrukt. Lees hier meer over deze aangrijpende vondst.

 

 

 

 

 

Transport 18, 13 juli 1943

Het Sobibor-proces in Hagen, 1964-1965

Het Sobibor-proces in Hagen, 1964-1965

Op dinsdag 13 juli 1943 vertrekt alweer de achttiende trein van Westerbork naar Sobibor. Van de 1988 mannen, vrouwen en kinderen die zich aan boord bevonden zou niemand het vernietigingskamp overleven.

In 2009 startte in München het proces tegen voormalig kampbewaker John (Iwan) Demjanjuk. In 2011 werd hij schuldig bevonden en veroordeeld tot vijf jaar gevangenschap. Dit zal naar alle waarschijnlijkheid het laatste Sobibor-proces zijn geweest.

Klik op de link voor een overzicht van alle Sobibor-processen die in de afgelopen decennia hebben plaatsgevonden.

 

Transport 19, 20 juli 1943

De Gedenklaan in Sobibor, juni 2013 (foto: Frank van der Elst)

De Gedenklaan in Sobibor, juni 2013 (foto: Frank van der Elst)

De allerlaatste trein van Westerbork naar Sobibor vertrok op dinsdag 20 juli 1943. Dit was het negentiende transport. In de veewagons bevonden zich 2209 mannen, vrouwen en kinderen. Niemand van hen zou het vernietigingskamp overleven.

Nog geen drie maanden later, op 14 oktober, vond er in het kamp een grote opstand plaats. Honderden gevangenen lukte het die dag te ontsnappen. Sobibor werd direct gesloten en met de grond gelijk gemaakt. Niets mocht zichtbaar blijven van de plek waar meer dan 170.000 Joden uit verschillende Europese landen waren vermoord.

Ruim 34.000 mannen, vrouwen en kinderen uit Nederland maakten de gedwongen reis naar Sobibor. Op een enkeling na werden zij in nog geen vijf maanden tijd allemaal vermoord. Van de negentien transporten overleefden slechts vijftien vrouwen en drie mannen de oorlog. In 2013 is het zeventig jaar geleden dat er negentien treinen van Westerbork naar Sobibor reden. De Herinneringsbox, een speciale en prachtig ontworpen uitgave van de Stichting Sobibor, staat stil bij al deze negentien treinen.