beladen huizen

Nieuwe Keizersgracht jaren 30, foto Bob van der Winden

“De schaduwzijde van het leven is hier geweest”, vat Heleen Gans het tragische lot samen van minstens elf vroegere bewoners van haar huis. Vermoord omdat ze Joods waren. Zomaar een huis. Ergens in Nederland. Hoe is het om in een huis met een beladen geschiedenis te wonen?

Vijfentwintig jaar geleden kwamen Heleen Gans en Bob van der Winden op nummer 56 aan de Nieuwe Keizersgracht in Amsterdam te wonen. Heleen de bel-etage, Bob het souterrain. Bob van der Winden: “Zeker zes van de elf uit ons huis weggevoerde Joden zijn in Sobibor vermoord. Het is een vreemd gevoel om daaraan terug te denken, hoe het leven indertijd was, en hoe goed we het nu hebben, op ons fraai gerestaureerde stukje gracht.“

Schaduwkade
Het huis van Bob en Heleen staat tussen de Amstel en de Weesperstraat, midden in de voormalige ‘Jodenhoek’. Een gracht van nauwelijks tweehonderd meter lang waarvan ongeveer 200 Joodse bewoners in de oorlog zijn vermoord – een derde in Sobibor. Bijna zeventig jaar later richtte een aantal van de huidige bewoners de Schaduwkade op, een monument ter herinnering aan de oud-bewoners van hun gracht.

Het monument De Schaduwkade bestaat uit metalen bordjes met de namen van slachtoffers, gefreesd in de kaderand tegenover de betreffende huisnummers. Het monument staat ook voor al die andere straten in Nederland waar tijdens de bezetting Joden huis-aan-huis werden opgehaald. 

Gegraveerde handtekening
Elke bewoner gaat op een eigen manier met deze geschiedenis om. Heleen: “In eerste instantie vond ik het initiatief heel beladen. Ik heb wel genoeg aan de oorlogsdoden uit mijn eigen familie, dacht ik. Met de mensen die hier woonden heb ik geen band. Maar toch vind ik het inmiddels mooi om hierbij betrokken te zijn. De symboliek van dit monument is heel krachtig.”

De gegraveerde handtekening van Eliazar Gompers (foto Bob van der Winden)

Bob: “Voor mij ging het echt leven toen wij de geschiedenis uitzochten van een gegraveerde handtekening in een raam bij ons op 2-hoog. Die bleek van de diamantbewerker Eliazer Gompers te zijn. Ik kwam in contact met zijn kleinzoon en daardoor kreeg alles nog meer betekenis. Hij vertelde mij verhalen over zijn grootvader die hier gewoond heeft. Zoveel te weten van vorige bewoners zet het verleden op scherp.”

Rondleiding
Dramatisch detail is dat het buurpand van nummer 56 de voormalige locatie van de Joodsche Raad is. Bob: “Toen mijn moeder hier voor het eerst kwam zei ze: ‘Verrek, je woont naast de Joodsche Raad.’ Mijn moeder had er een Ausweis gehaald voor haar moeder.” Heleen: “Ik kijk vanuit mijn achterraam op dat voormalige kantoor. Stel dat je toen, in 1943, naast de Joodsche Raad woonde. Wie zijn er allemaal over die trap gegaan, denk ik vaak.”

Regelmatig staan groepjes toeristen onder leiding van een gids stil voor Nieuwe Keizersgracht 58. Heleen: “Je hoort flarden van een gesprek. Dat armen eerder op transport gingen dan rijken. Kritiek geven achteraf is misschien makkelijk. Maar het is mooi dat iemand een poging doet om een genuanceerd verhaal te vertellen. Dat doet goed.” 

Beladen
Anne-Marieke Steeman van nummer 10  kwam in 1991 in haar huis te wonen. Ook een beladen pand waar drie echtparen en een kind woonden die werden vermoord omdat ze Joods waren. “Toen wij gingen speuren naar oud-bewoners was het een grote schok dat het om zoveel mensen ging. Je krijgt opeens voor ogen dat het om individuele mensen gaat, met een naam, een geboortedatum, een leven.”

Het is een fijn huis en dat blijft het. Ook met deze wetenschap, benadrukt Anne-Marieke. “Maar het huis zou zonder de Holocaust een andere geschiedenis hebben gehad. Wij zouden er misschien niet eens gewoond hebben.”

Willem Zillig van nummer 6 woont al bijna 36 jaar op de Nieuwe Keizersgracht. Op zijn etage woonde een gezin van vier personen. En daarboven nog eens een  gezin van vier. Allemaal vermoord. Hij heeft zich sinds het buurtinitiatief ontpopt tot amateurhistoricus. “Als dit niet voorbij was gekomen had ik me niet in de geschiedenis van onze gracht verdiept. Vrijheid zit in de stad Amsterdam verweven. Het is voor mij onbegrijpelijk dat dit onder druk van derden is doorbroken. Ik wil weten welke keuzes zijn gemaakt en wat we ervan kunnen leren.”

www.schaduwkade.nl