‘Calmeyergevallen’

Dit bericht is eerder in ingekorte versie in het NIW verschenen en is een reactie op de discussie die is ontstaan over Hans Calmeyer, de Duitse advocaat die in de oorlog besloot over de zogenaamde herzieningsverzoeken. Met een herzieningsverzoek wisten tenminste 2500 Joden door ontduiking van rassenvoorschriften aan de deportaties te ontkomen.

Mensenredder, Jodenvervolger, voor de meesten die het kunnen navertellen speelt Calmeyer niet of nauwelijks een rol van betekenis. Soms was zijn naam zelfs helemaal niet bekend. Laureen Nussbaum (‘Shedding our Stars’, 2019) had jarenlang geen idee van zijn invloed op haar overleving terwijl Femma Fleijsman (‘Het raadsel van Femma’, 2020) tot voor kort onbekend was met zijn bijdrage aan haar deportatie. Bij de Texelse familie Vlessing was Calmeyer wel bekend maar was zijn rol, in hun beeldvorming, slechts van marginaal belang. Na de oorlog werd vooral het overlevingsplan dat door vader Elias was bedacht met elkaar gedeeld. Antropoloog Bijlmer en advocaat Van den Dries hadden geholpen en tante Krien was de mensenredder. Zij had zich als de ‘moeder’ opgeworpen terwijl advocaat Van Proosdij werd beschouwd ‘als een handlanger van Calmeyer’. (‘Voor de nazi’s geen Jood’, 2019)

Waarschijnlijk zijn er nog een heleboel mensen die een vermoeden hebben dat de herzieningsprocedure te maken heeft met hun overleving of met die van hun ouders. Sommigen weten het zeker en zijn met de recente discussie over Calmeyer, misschien in verwarring geraakt. In mijn proefschrift spelen de indieners van de herzieningsverzoeken de hoofdrol. Met dit uitgangspunt gaat het minder over de vraag of Calmeyer juist wel of niet aan de Jodenvervolging heeft meegewerkt en meer over de vraag wat er in de oorlog nu precies is gebeurd. Proefschriften zijn saai en controversiële oorlogsfiguren roepen veel emotie op.

Bij de totstandkoming van een museum over deze oorlogsgebeurtenissen in Osnabrück, de stad waar Calmeyer vandaan kwam, is het in ieder geval van belang dat zo veel mogelijk familiegeschiedenissen worden gedeeld. Lezers die willen delen roep ik daarom op om contact met me op te nemen.

Petra van den Boomgaard, petra.vdboomgaard@sobibor.org

Bestuurslid Stichting Sobibor & Adviesraad toekomstig museum Osnabrück

(Ook mij lijkt het verstandig om het museum niet naar Calmeyer zelf te vernoemen)

Proefschrift: ‘Voor de nazi’s geen Jood’, 2019