herinrichting

Gedenklaan1-300x225Op 23 september 2008 is door het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) bekend gemaakt, dat het voormalige vernietigingskamp Sobibor met financiële steun van Polen, Israël, Slowakije en Nederland heringericht zal worden.

De herinrichting zal onder meer het markeren van de asvelden inhouden, bovendien zullen er naast de recent gevonden fundamenten van de gaskamers en een herdenkingsplaats en een bezoekerscentrum ontstaan.

Recente ontwikkelingen
Op 30 oktober 2015 heeft de Stichting Sobibor een brief gezonden aan staatssecretaris Martin van Rijn, om hun zorgen rond de conservering en de impasse in de herinrichtingsplannen van voormalig vernietigingskamp Sobibor te uiten. Deze brief heeft ertoe geleid dat Stichting Sobibor op 15 jan aanstaande een afspraak heeft met de staatssecretaris. Naar aanleiding van deze brief heeft Nieuwsuur op 28 november 2015 onze zorgen nog eens extra aandacht gegeven in hun uitzending.

Enkele leden van onze achterban hebben naar aanleiding van de Nieuwsuur uitzending een open brief gestuurd die op 22 december in de Volkskrant is geplaatst. Zij delen de zorgen van de stichting dat er ruimte moet zijn voor individueel gedenken en educatie. Hun zorgen betreffen vooral dat er ruimte moet zijn voor individuele herdenking en educatie enerzijds en dat de restanten van het perron verdwijnen onder een parkeerplaats anderzijds.

Definitief ontwerp
In 2014 heeft er een internationale ontwerpcompetitie plaatsgevonden. Uit 63 inzendingen is op 14 oktober 2014 het ontwerp van de drie jonge Poolse architecten Marcin Urbanek, Piotr Michalewicz and Łukasz Mieszkowski als winnaar officieel bekendgemaakt. Dankzij de inbreng van de Stichting Sobibor is het aanvankelijke ontwerp van de drie jonge Poolse architecten op een belangrijk punt aangepast. Tijdens de Sobiborconferentie op 1 en 2 oktober 2014 in Warschau spraken Maarten Eddes (voorzitter van de Stichting Sobibor) en Doede Sijtsma (Provincie Gelderland) uitgebreid met de architecten. Hun kritiek op de hoge, gesloten, ommuring van de asheuvel is verwerkt in het uiteindelijke ontwerp. Aanvankelijk was er slechts een dertig centimeter kleine opening in de gesloten muur. Dit maakte gezamenlijk herdenken op deze plek onmogelijk. In het aangepaste, definitieve ontwerp is in de hoge ommuring van de asvelden voorzien in een dertig meter brede opening waardoor het zicht op de asheuvel blijft bestaan.

Geschiedenis van ontwerpcompetitie
Op 18 januari 2014 werd de internationale ontwerpcompetitie uitgeschreven. Dit was een belangrijke stap richting de definitieve herinrichting. Het doel van de herinrichting is om allereerst het huidige verouderde en houten museum te vervangen door een nieuw bezoekerscentrum. Ook moeten de asvelden afgeschermd en tevens zichtbaar gemaakt worden. De huidige monumenten (asheuvel, standbeeld van Vrouw met Kind, de stenen van de Gedenklaan en de plaketten) dienen onderdeel te blijven van de herinrichting. Nu dat de fundamenten van de gaskamers zijn gevonden, zullen deze ook worden geintegreerd in de herinrichingsplannen, het is nog de vraag of de huidige obelisk blijft staan, zijn rol als symbool van de gaskamers is immers overbodig met de vondst van de gaskamer fundamenten. Bovendien moet de stilte van de plek, de bomen en de natuur zoveel mogelijk behouden blijven. Voor de Stichting Sobibor was steeds de Gedenklaan – met de gedenkstenen – van groot belang. De continuïteit en de uitbreidbaarheid van de stenen dient gewaarborgd.

Bezoekerscentrum
In het definitieve ontwerp wordt het huidige museum vervangen door een modern bezoekerscentrum op ongeveer dezelfde plek als het huidige museum. Er komt een tentoonstellingsruimte en het wordt mogelijk om conferenties te houden. Het museum heeft aan de straatkant een muur die is afgewerkt met hout of op hout lijkend materiaal. Aan de zijkanten geven veel ramen uitzicht op het bos en het begin van de werkelijke locatie van de Himmelfahrtstrasse. De opgegraven identificatieplaatjes van het meisje Lea de la Penha, het jongetje David ‘Deddie’ Zak en meisje Annie Kapper krijgen een plek in het toekomstige bezoekerscentrum.

Himmelfahrtstrasse
De Himmelfahrstrasse, het gecamoufleerde pad tussen de ontkleedplaats en de gaskamers dat de slachtoffers naakt moesten afleggen, wordt verbeeld door een muur dwars door het bos. Deze muur begint bij het museum en loopt door het bos naar de gaskamers.

Gaskamers
De obelisk heeft altijd de gaskamers verbeeld en tijdens de opgravingen in de zomer van 2014 heeft men onder het asfalt de fundamenten van de gaskamers gevonden. Een gebouw met aan elke kant 4 gaskamers, in het midden een gang en aan het eind een ruimte waar de dieselmotoren hebben gestaan voor de produktie van het gas waarmee de Joden werden vermoord. De gaskamers worden geintegreerd gaan worden in het ontwerp, hoe precies is momenteel nog niet duidelijk.

Herdenkingsplaats
Wanneer men de gaskamers voorbij is, komt de bezoeker op een ruim dertig meter brede open plek in het bos met zicht op de asheuvel en asvelden. Hier vinden in de toekomst de herdenkingen plaats. Waar bezoekers nu nog via een pad naar de asheuvel kunnen lopen, kan dit in de toekomst niet meer omdat dit pad over een van de asvelden loopt. De massagraven worden afgeschermd met een muur. Het huidige grasveld, pad en asheuvel wordt met een dikke laag gravel bedekt waarbij de massagraven een donkerdere kleur krijgen dan de rest zodat deze zichtbaar worden in het landschap.

Gedenklaan
Vanaf de herdenkingsplaats loopt de bezoeker vervolgens via de huidige geasfalteerde hoofdweg terug naar het museum. Deze hoofdweg wordt opnieuw ingericht en de stenen van de Gedenklaan zullen aan de linkerkant worden gelegd (gezien vanaf de asheuvel). De ruim 250 bestaande stenen worden verplaatst naar deze prominente 258 meter lange strook langs de laan, die ook genoeg ruimte biedt tot uitbreiding van het aantal stenen; er is overigens nog geen overeenstemming over de vraag in hoeverre uitbreidbaarheid mogelijk zou moeten zijn. De uitbreidbaarheid was een van onze eisen in de herinrichtingsplannen en daar blijven wij voor vechten. De bomen in de huidige Gedenklaan blijven staan; de verwachting is dat het pad in de loop der tijd op zal gaan in de natuur.

Archeologische opgravingen
De twee archeologen Wojtech Mazurek en Yoram Haimi hebben reeds 10 jaar opgravingen gedaan in Sobibor. Toen men vaart ging maken met de herinrichtings is er extra geld vrijgemaakt om in 2014 opgravingen te doen ter voorbereiding op de bouwplannen. Ook is Ivar Schute, archeoloog bij RAAP als Nederlandse archeoloog aan het team toegevoegd. In 2014 is er bijna net zoveel oppervlakte onderzocht als in de afgelopen tien jaar. Er is dan ook veel gevonden, zoals de Rampe, een waterput en de fundamenten van de gaskamer.

Al met al zijn wij blij met het ontwerp. Niet in het minst om de internationale aandacht en de verzekering dat door een modern museum en monument Sobibor niet in de vergetelheid zal raken. Daarnaast heeft onze Gedenklaan met de stenen een nieuwe en prominente plek gekregen waardoor de continuïteit van individuele herdenking blijft gewaarborgd. De Stichting Sobibor blijft zich inzetten voor de herinrichting van Sobibor en specifiek voor de uitbreidbaarheid van de herdenkingsstenen in de Gedenklaan.

Laatste update: 30 dec 2015