Het lijkt alsof het jaar 2025 nog weer sneller voorbij is gegaan dan de voorgaande jaren! Heden wordt snel verleden tijd. Wat ik in elk geval voel is dat we tijd moeten blijven nemen om het verleden op een betekenisvolle manier te herdenken; hoe plaatsen we Sobibor in het perspectief van het hier en nu? De wereld staat in brand en vijand denken is voor velen de norm geworden in het publieke debat. Dat is ook voor ons als Stichting Sobibor een hard gelag. Want waar we proberen de dialoog aan te gaan door het verleden en heden met elkaar te verbinden, lijkt het er soms op dat het verleden niet meer meetelt. Gelukkig is afgelopen jaar het Nationaal plan versterking Holocausteducatie door de overheid gelanceerd, waardoor alle instanties en organisaties die zich hiermee bezighouden samen een vuist kunnen maken. Laten we hopen dat het gesprek daardoor gevoerd blijft worden. De middelbare scholieren die dit jaar voor het eerste met ons op reis gingen naar Sobibor hebben ons in elk geval laten zien dat zij dat gesprek heel goed kunnen voeren; de vraag ‘wat, als ik één van hen geweest was……?’ werd vaak gesteld en niet alleen in de context van slachtoffer, maar ook in die van dader en omstander. Dit heeft ons dit jaar zo geïnspireerd dat we er in het nieuwe jaar weer met volle energie tegenaan gaan om onze boodschap uit te dragen: ‘herinneren door informatie en educatie’.
Niet alleen onze eerste scholierenreis naar Oost-Polen, ook de Verdiepings- en Herdenkingsreis waren weer een succes dit jaar. De drie reizen zijn heel verschillend in karakter, maar altijd betekenisvol voor de deelnemer. Dat horen we steeds tijdens de terugkomdagen. Docenten die deelnamen aan de Verdiepingsreis kregen een rol als gids toebedeeld in Majdanek. Niet alleen educatief van belang, maar ook inspirerend voor de docenten zelf om van elkaar te leren.
Op het gebied van media en publicaties gebeurde er veel. Sinds begin dit jaar zijn we ook actief op Bluesky en hebben we daar inmiddels een paar duizend volgers. We hopen dat u ons daar ook blijft volgen.
De biografie van Jules Schelvis, geschreven door Cees Banning en uitgegeven door Verbum Uitgeverij werd in het voorjaar gepresenteerd in het Holocaustmuseum. Om precies te zijn op 8 april, de datum dat Jules bevrijd werd uit het kamp Vaihingen in 1945 en zijn eerste ervaringen aan het papier toevertrouwde. Tijdens de boekpresentatie werd de Rachel Borzykowskipenning uitgereikt aan Gerton van Boom, eigenaar van Verbum Uitgeverij. ‘Een uit de hand gelopen hobby’ noemde hij zelf zijn omvangrijke Holocaustbibliotheek, die in de laudatio van ons bestuurslid Petra van den Boomgaard geroemd werd.
Eerder die maand verscheen het boek ‘Noem hun Namen’ van Willem Hendrik Gispen en Jeroen Hermkens, een in woord en beeld bijzonder uitgegeven (Verbum Uitgeverij!) vertelling over wat een reis van onze Stichting naar de Aktion Reinhard kampen met je doet.
En dan was er nog de heruitgave van het boek ‘De 19 treinen naar Sobibor’ van Elie Cohen, dat zijn zoon Dan Cohen presenteerde in de Synagoge in Groningen; een waar eerbetoon aan Elie, pionier in de beschrijving van het kamp Sobibor.
Later in het jaar werd de 7-delige podcastserie ‘De Stilte van Sobibor’ gelanceerd in het Verzetsmuseum tijdens de bijeenkomst ‘Sobibor, Verzet en Hoop’. Aan de hand van een aantal thema’s wordt het verhaal van Sobibor verteld niet alleen tot aan de opstand, maar ook daarna. Foto’s, herontdekt in een Russisch archief, laten zien dat het kamp toch niet zo volledig werd afgebroken als oorspronkelijk gedacht. Op een van de foto’s staat Ursula Stern, samen met Selma Wijnberg de enige Nederlandse overlevenden van de opstand. De foto bracht ons in contact met haar kinderen. Ursula emigreerde na de oorlog naar Israël, veranderde haar naam en verdween min of meer van de radar. Haar echtgenoot tekende haar verhalen op waar wij deelgenoot van mochten worden. Dank aan de podcastmakers Richard Grootbod en Patty-Lou Middel-Leenheer van Audiodroom die de podcast tot een succes maakten. Eind januari 2026 verschijnt de Engelse versie van de podcast: ‘The Silence of Sobibor’.
Over de andere Nederlandse overlevende Selma Engel, werd bijna op hetzelfde moment een podcast uitgezonden door Nationaal Kamp Amersfoort in de reeks ‘De oorlog verklaard’. De podcast over Selma werd opgenomen op een bijzondere plek, het Sobibor monument aan de rand van het Vondelpark.
En tot slot was er de première van de film ‘Let’s say goodbye to the night’ van Piet de Blaauw en Jan Pieter Tuinstra. Deze indringende documentaire is min of meer een vervolg op de Sobibor Tapes uit 2021; een documentaire van dezelfde makers over de interviews die Jules Schelvis destijds gehouden heeft met overlevenden van de opstand. Nabestaanden van een aantal van hen, geografisch uitgewaaierd, vertellen hun verhaal. Oud-voorzitter van Stichting Sobibor, Jetje Manheim, speelt een hoofdrol in de film. Niet omdat zij een nazaat van een overlevende is, maar omdat zij de boodschap van Jules Schelvis als geen ander kan uitdragen en bovendien mede door deze documentaire haar eigen familiegeschiedenis onderzocht.
De film is als driedelige documentaireserie ‘Echo’s van Sobibor’ te zien op woensdag 7, 14 en 21 januari 2026 op NPO2.
Op 1 juni hielden we ook dit jaar weer een indrukwekkende herdenking, ingeleid door Jeugdtheater Garage TDI met een bewerking van het stuk ‘Achter de façade’. Hierin wordt het verhaal verteld van het vooroorlogse leven van slachtoffers van de Holocaust tot aan hun dood. Dit jaar was Jaïr Stranders onze spreker. Hij schuwde niet de oorlog tussen Israël en Gaza te benoemen. Hij deed dit zonder een oordeel te vellen en maakte ons ervan bewust dat het onderwerp je zou moeten dwingen om in elk geval naar elkaar te luisteren. Dank Jaïr dat je ons deze boodschap meegaf. Het helpt om de spiegel te blijven zien als symbool van reflectie en bezinning.
Een week later deden we weer mee met de herdenking van het Kindertransport in Nationaal Monument Kamp Vught. Hier hebben sinds een aantal jaren kinderen van basisschool de Schalm de regie. Het ontroert steeds opnieuw hoe serieus zij hun rol nemen en ik ben ervan overtuigd dat ook zij deze ervaring meenemen in hun leven en erover zullen blijven vertellen.
De Jules Schelvis Jongerenprijs werd dit jaar uitgereikt aan twee kandidaten: Isabelle Schröter, leerling van het St Maartenscollege in Voorburg en leerlingen van het Ravensberger Gymnasium in Herford, een van de scholen die deelneemt aan het Schule ohne Rassismus programma in Duitsland. Isabelle ontving de prijs voor haar stuk ‘Waar Vrijheid Wankelt’; het Ravensberger Gymnasium ontving de prijs voor hun brochure “Sobibor and Us’. Dank aan de jury, die steevast een bijzonder laudatio schrijft en dit jaar uitgebreid werd met Oscar Visser, prijswinnaar 2023 en Ellen Jansen van de provincie Gelderland. De laatste volgde Doede Sijtsma op, die wij vanaf deze plaats nog eens hartelijk bedanken voor zijn inzet van de afgelopen jaren.
Bijzondere Stolpersteine werden ook gelegd voor Jules Schelvis en zijn eerste vrouw Rachel Borzykowski, voor Max van Dam, die in Sobibor moest schilderen voor de Nazi’s en Jozeph Jacobs, die, na een mislukte ontsnappingspoging, zijn Poolse kameraden niet verraadde, waardoor zij uiteindelijk succesvol konden zijn op 14 oktober ’43.
Binnenkort leggen we de laatste stenen in de ‘Laan van Herinnering’ voor de Joodse slachtoffers uit Nederland. We denken samen met het museum na hoe we in de toekomst slachtoffers op een persoonlijke manier zouden kunnen blijven herinneren op de plek waar ze vermoord zijn.
Terugkijkend ben ik trots op wat we allemaal rondom Sobibor hebben kunnen doen dit jaar. Soms zelf, vaak in samenwerking met anderen. Dat hebben we kunnen doen met ons bestuur en extra vrijwilligers, kortom met mensen die betrokken zijn. Dank aan jullie allemaal!
Christine Gispen-de Wied
Voorzitter Stichting Sobibor
